بواسطه گرم ساختن روح و يا بورقيت خلطى مسكن در دماغ يا متصعد بدماغ كه بحدت روح را گرم تر سازد و بخارج مائل گرداند و يبوست هم مانع خواب شود و جهت آنكه يبس نيز سبب گرمى روح بود و سبب بيخوابى مرآن بيشتر اين باشد و سرفهء خشك با اين هر دو نوع كشنده بود و يا فكرى با خوف و يا غم جهت غلبه توجه و تحليل روح و حدوث يبس و يا غلبهء روشنائى كه روح بدان ميل نمايد بمشاكلت نوارنيت بتخصيص كه يبسى هم در دماغ باشد و يا در وى سخت كه طبيعت را بدفع ضد مشغول دارد و روح بدان متوجه باشد و باسايش نتواند پرداختن و يا فساد هضم كه طبع را مشوش دارد و بخارات مفسد از ان بدماغ صعود كند و يا خلط سوداوى كه بخار آن دماغ را خشك و روح را مشوش دارد چنانچه در ماليخوليا معلوم شد و شناختن حدوث آن از هر سببى ازين اسباب مذكوره بتقدم آن سبب و ظهور علامات آن چنانچه در كتاب مبين‌ست ميسر گردد علاج آنجا كه سبب آن سوء المزاج گرم و خشك بود و تشنگى مفرط و حرارت و سوزش قعر چشم و خشكى بينى و دهن بدان گواهى دهد و يا بخار سودا و يبس آن باشد و بعضى اعراض ماليخوليا بدان گواهى دهد علاج بدستور علاج ماليخوليا بايد كرد يعنى تبريد و ترطيب و استعمال منومات و تعديل مزاج باستحمام و تنبطيل بعد تنقيه و تدهين و دلك بعد از حمام و نقل هوا و به كار داشتن مخدرى سرد به حد تخدير و قمر ممزوج و اشباه اينها و آنجا كه سبب بورقيت خلط باشد و رطوبت چشم بينى و شورى مخاط و نفث و اندك گرم شدن چشم بخواب رود آگاه شدن و بودن آرزوى خواب و غنودن بدان گواهى دهد تعديل خلط به غذا و شربتهاى مناسب بايد نمود و تنقيه بقى و حقنه و مسهل كردن و گلقند و حب الشفا و حافظ الصحة و افيون و خمر به قدر احتياج به كار داشتن و علاج بيخوابى پيران دشوارتر بود و رفق و اجتهاد بيشتر طلبد و اگر نطولى از بابونه و كشك جو سازند و هر شب به كار دارند و روغن بابونه و اقحوان هر شب اندكى به بينى بركشد بر سر و ناف و مقعد و خصيه بمالد و در گوش بچكاند و پيوسته ببويد و از پس كربايهء رياضت معتدل كند و بعد از ان طعام مناسب خورد و آسايش جويد مفيد باشد جالينوس در پيرى هر روز جهت خود قليه مىفرمود از گوشت نازك فربه و كوك و دارچينى در ان مىكرد و تا خواب آورد و مىگفت كه من پيرم و مرا خواب سود دارد و ماليدن روغن‌ها بر سر عظيم مفيد بود و در باقى اصناف دفع همان سبب كافى بود در جمله غذاهاى تر كه كوك با شيرهء خشخاش در آن باشد نافع بود و حب الشفا و امثال آن عظيم